Λόφοι της Αθήνας και αρχαιολογικοί χώροι

Η διασφάλιση της ελεύθερης πρόσβασης των πολιτών στον δημόσιο χώρο και στα πάρκα αποτελεί όρο απαράβατο για τη δημοκρατική λειτουργία της πόλης, αλλά ταυτόχρονα αποτελεί όρο απαράβατο και απαίτηση για προστασία των αρχαιολογικών της χώρων και του πρασίνου. Ελευθερία πρόσβασης και προστασία πρέπει να δένονται διαλεκτικά.

Για πολλές δεκαετίες μετά την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους έμπαινε υπό συζήτηση το κατά πόσο θα έπρεπε να μείνουν ανέπαφοι οι λόφοι των Μουσών - Φιλοπάππου, των Νυμφών και της Πνύκας, κατά πόσο θα έμεναν αδόμητες περιοχές ανάμεσα στους λόφους αυτούς και στην Ακρόπολη ή αν θα έμπαιναν στο σχέδιο πόλης και θα παραδίνονταν στους ιδιώτες που τις διεκδικούσαν. Όλοι οι παραπάνω λόφοι κηρύχθηκαν τελικά αρχαιολογικοί χώροι από το 1952 και παράλληλα συνδέθηκαν με την καθημερινή ζωή και την αναψυχή των Αθηναίων. Ο λόφος του Φιλοπάππου, πέρα από παραδοσιακός χώρος για το πέταγμα του χαρταετού την Καθαρή Δευτέρα, έγινε ταυτόχρονα και ο τόπος απ' όπου απολαμβάνει κανείς ελεύθερα τα βράδια τη φωτισμένη Ακρόπολη, τα μακρινά φώτα της πόλης και -όταν υπάρχει- τη φεγγαράδα.

Το 2002 το ΥΠΠΟ αποφάσισε έργα οριοθέτησης και περίφραξης των παραπάνω αρχαιολογικών χώρων με το αιτιολογικό της προστασίας και της ανάδειξής τους. Από τότε έχουν γίνει επανειλημμένα καταγγελίες από πολίτες για πρόθεση της κυβέρνησης να βάλει εισιτήριο στου Φιλοπάππου και να εμποδίζει έτσι την ελεύθερη πρόσβαση του κοινού. Οι εκπρόσωποι της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας έχουν αμφισβητήσει την ύπαρξη τέτοιας απόφασης. Αυτό όμως δεν έπεισε τους πολίτες, που υποστηρίζουν ότι αυτή δεν ήταν η επίσημη απάντηση του ΥΠΠΟ. Παρ' όλα αυτά, εμείς από τότε είχαμε πάρει θέση για το ζήτημα της ουσίας, υποστηρίζοντας ότι το κοινό πρέπει να έχει ελεύθερη πρόσβαση στους λόφους, όπως έκανε και στο παρελθόν, παράλληλα όμως ότι προστασία και οριοθέτηση των αρχαιολογικών χώρων πρέπει να υπάρχει.

Η περίπτωση της Ρώμης

Τις τελευταίες δεκαετίες η τεράστια αύξηση πληθυσμού και τουριστών έχει αυξήσει και την επισκεψιμότητα τέτοιων χώρων πρασίνου και μαζί αρχαιολογικών περιπάτων. Ταυτόχρονα, όμως, έχει αλλάξει και η σύγχρονη αντίληψη δήμων και πολιτείας σχετικά με τον ρόλο που πρέπει να έχουν τέτοια σημαντικά αρχαιολογικά πάρκα για τη ζωή της πόλης.

Θα αναφέρω χαρακτηριστικά την περίπτωση της Ρώμης. Στην Ιταλία είναι αλήθεια πως ο επισκέπτης είναι αναγκασμένος να πληρώνει συχνά μεγάλα ποσά για την είσοδο στα μνημεία, όμως τα τελευταία χρόνια, με τη δημαρχία Βελτρόνι, η κατάσταση άλλαξε ριζικά στο Φόρο Ρομάνο.

Είχα μερικά χρόνια να πάω στη Ρώμη, αλλά πριν από λίγους μήνες είχα τη χαρά να μπορώ να διανύσω ελεύθερα όλο τον περίπατο από την είσοδο πίσω από το Καπιτόλιο μέχρι την έξοδο γύρω από το Κολοσσαίο. Ο χώρος του Φόρο Ρομάνο προστατεύεται βέβαια με φύλακες και έχει περίφραξη, όμως είναι ανοικτός στον καθένα, για να μπορεί να περνά ελεύθερα ανάμεσα στις αρχαίες πύλες, τις κατοικίες και τους αρχαίους ναούς. Οι είσοδοι κλείνουν στις 7 το απόγευμα. (Υπάρχει βέβαια και ένα τμήμα προς τον λόφο του Παλατίνο όπου πληρώνει κανείς εισιτήριο για ν' ανέβει προς τον λόφο με τις αρχαίες βίλες και το σχετικό μουσείο). Αυτό όμως δεν ανατρέπει το κύριο αίσθημα ελευθερίας που έχουν οι πολίτες όταν κάνουν αυτόν τον μαγευτικό περίπατο.

Αναγκαία η προστασία

Κανείς μας δεν θα μπορούσε να σκεφθεί τους δικούς μας αρχαιολογικούς λόφους αντίκρυ από την Ακρόπολη δίχως ελεύθερη πρόσβαση. Ιδιαίτερα ο λόφος του Φιλοπάππου πρέπει να κρατήσει την παράδοση και να μένει ανοικτός και το βράδυ.
Το ζήτημα όμως της σαφούς οριοθέτησης των αρχαιολογικών χώρων και της ανάγκης προστασίας τους είναι διαφορετικό από το θέμα του εισιτηρίου, για το οποίο είπαμε με σαφήνεια ότι είμαστε κατά. Αυτό βέβαια απαιτεί σωστή και καλή φύλαξη και δυστυχώς το ΥΠΠΟ δεν φημίζεται για τη φροντίδα του απέναντι στους φύλακες των αρχαιολογικών χώρων και των μουσείων μας. Αποτέλεσμα αυτής της εξαιρετικά αρνητικής "οικονομίας" εις βάρος της πολιτιστικής μας κληρονομιάς είναι οι αρχαιολογικοί μας χώροι να έχουν μικρό ωράριο λειτουργίας και πολύ περιορισμένο αριθμό φυλάκων - πράγμα απαράδεκτο για μια χώρα σαν την Ελλάδα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν πρέπει να απαιτούμε από την πολιτεία την καλύτερη δυνατή προστασία και φύλαξη των μνημείων μας με το δικαιολογητικό ότι οι χώροι πρέπει να είναι ελεύθεροι. Ιδιαίτερα αν αναλογιστούμε ότι ιδιώτες και ΕΟΤ καραδοκούν για καταπατήσεις, όπως χρόνια καραδοκεί το εστιατόριο "Διόνυσος" για νέες επεκτάσεις. Σήμερα μάλιστα είναι απαράδεκτη η κατάσταση που επιτρέπει το ΥΠΠΟ γύρω από τον "Διόνυσο": θα έπρεπε άμεσα να απαγορευθούν τα πάρκινγκ και τα απαίσια κτίρια με τουαλέτες αντίκρυ από την Ακρόπολη που κτίσθηκαν πρόσφατα. Επίσης, η αισθητική του διπλανού πωλητηρίου του ΤΑΠ είναι ανεπίτρεπτη για τέτοιο χώρο.

Η σημερινή κατάσταση

Αυτή τη στιγμή στον χώρο Φιλοπάππου, αρχαίας Κοίλης κ.λπ. υπάρχουν ανοικτές πύλες από όπου το κοινό μπαίνει ελεύθερα στο αρχαιολογικό πάρκο. Τα κάγκελα που βρίσκονται περιμετρικά, δεν γνωρίζω εάν η τοποθέτησή τους είναι αισθητικά η καλύτερη, όμως έχουν τον αναγκαίο ρόλο οριοθέτησης του αρχαιολογικού χώρου και στοιχειώδους προστασίας. Να σημειώσουμε ότι παντού είναι διάσπαρτα αρχαιολογικά ευρήματα και με ειδικές ενδείξεις - ταμπέλες οδηγείται ο επισκέπτης στη φυλακή του Σωκράτη, στον τάφο του Κίμωνα, στους αρχαίους δήμους της Κοίλης, Μελίτης κ.ά. Στην περιοχή της Κοίλης βρέθηκαν σε πρόσφατη ανασκαφή -ακόμη βλέπουμε τις βοηθητικές ξύλινες ράμπες της ανασκαφής- αρχαίοι τάφοι. Όλα αυτά σημαίνουν ότι αφενός αυτός ο υπέροχος τόπος πρέπει να μένει διαρκώς ανοικτός ως πάρκο για το κοινό, αφετέρου να χαίρει ειδικής οριοθέτησης και προστασίας.

Ο λόφος της Πνύκας έχει ειδική περίφραξη με τέσσερις εισόδους, εκ των οποίων η κύρια βρίσκεται περπατώντας τον δρόμο δεξιά πάνω από την εκκλησία του Λουμπαρδιάρη και το Περίπτερο του Πικιώνη. Οι είσοδοι στην Πνύκα είναι ανοικτές σε όλη τη διάρκεια της μέρας χωρίς εισιτήριο για το κοινό και κλείνουν το βράδυ. Μέσα στην περιφραγμένη περιοχή βλέπουμε τα αντιστηρικτικά τείχη και παρακάτω, κοντά στην Αποστόλου Παύλου, το ιερό του Πανός. Συγκλονιστικός είναι βέβαια ο χώρος της ίδιας της αρχαίας Πνύκας που έχει καθαριστεί και ξεχορταριαστεί, έχει αναδειχθεί το αρχαίο Βήμα που στέκει -επιβλητικό βήμα ελευθερίας- αντικριστά στον ιερό βράχο της Ακρόπολης. Αυτός ο χώρος, λόγω της ιδιαίτερης σημασίας του πρέπει να μένει ελεύθερος για το κοινό από όλα τα πέρατα του κόσμου, χρειάζεται όμως λόγω της ιστορίας του, ειδική προστασία. Η προστασία αυτή δεν μπορεί να εξασφαλιστεί με τη θέση ότι γενικά οι πολίτες παρέχουν την καλύτερη προστασία για τα αρχαία μας. Πρώτα γιατί οι πολίτες είναι ανέφικτο να βρίσκονται σε διαρκή εγρήγορση εκεί στην ερημιά και μετά -και κυρίως- γιατί η φύλαξη ενός μνημείου σαν την Πνύκα πρέπει να γίνεται από την Πολιτεία υπεύθυνα απέναντι στους πολίτες του χθες, του σήμερα και όλων των μελλοντικών γενεών.

ΑΝΝΑ ΦΙΛΙΝΗ
19/08/2007